Zbrodnia połaniecka. Cały autobus patrzył na rzeź. Potem uklękli przed "królem wsi" i przypieczętowali milczenie krwią

Film "Zmowa" w reż. Janusza Petelskiego (Studio Filmowe Zodiak, Telewizja Polska)Film "Zmowa" w reż. Janusza Petelskiego (Studio Filmowe Zodiak, Telewizja Polska)
Źródło zdjęć: © screen Kino Polskie

W nocy z 24 na 25 grudnia 1976 roku na drodze między Połańcem a Zrębinem zamordowano trzy osoby: 18-letnią Krystynę Łukaszek, jej 25-letniego męża Stanisława i 12-letniego brata kobiety, Mieczysława Kalitę. Krystyna była w piątym miesiącu ciąży. Sprawcy próbowali upozorować wypadek, a ludzi, którzy widzieli zbrodnię, zmusili do milczenia. Historia przeszła do polskiej kryminalistyki jako zbrodnia połaniecka.

Krystyna i Stanisław pobrali się w sierpniu 1976 roku. Zamieszkali w Zrębinie, niewielkiej miejscowości niedaleko Połańca, na terenie dzisiejszego województwa świętokrzyskiego. Stanisław pracował jako ślusarz w tym samym przedsiębiorstwie co ojciec Krystyny, Wacław Kalita. Młodzi spodziewali się pierwszego dziecka. Kilka miesięcy po ślubie mieli wspólnie spędzić Boże Narodzenie. Na ich weselu pojawił się między innymi Jan Sojda, jeden z najzamożniejszych gospodarzy we wsi. Posiadał ciągnik, świadczył usługi rolnicze i miał duży wpływ na sąsiadów. Nazywano go "królem Zrębina". Niektórzy mieszkańcy korzystali z jego pomocy, inni obawiali się popaść z nim w konflikt.


WIDEO
Morze zniczy i kwiatów na grobach znanych: Bożena Dykiel, Kora, Jan Frycz i inni (WIDEO)


Sojda był przyzwyczajony do tego, że jego zdanie ma znaczenie. Podczas przyjęcia siostra Sojdy, która pomagała w kuchni, została oskarżona o wynoszenie weselnego jedzenia. Zdzisława Kalita, matka panny młodej, zwróciła jej uwagę na zabierane mięso i wędliny. Kobieta poczuła się urażona i opuściła uroczystość. Później pojawił się również spór o zastawę stołową. Sojda odebrał oskarżenie swojej siostry jako zniewagę całej rodziny. Po weselu do Kalitów zaczęły docierać pogróżki. W relacjach dotyczących sprawy wspominano także o dużo starszym konflikcie Sojdy z Janem Rojem, dziadkiem Krystyny i Mieczysława. Roj miał uczestniczyć w zatrzymaniu Sojdy w 1948 roku. Sami Kalitowie zeznawali jednak później, że ich bezpośrednie problemy z gospodarzem zaczęły się dopiero po weselu. W kolejnych miesiącach Sojda znalazł oparcie w bliskich: szwagrze Józefie Adasiu oraz zięciach Jerzym Sosze i Stanisławie Kulpińskim.

Podstęp podczas pasterki

24 grudnia 1976 roku mieszkańcy Zrębina pojechali na pasterkę do kościoła św. Marcina w Połańcu. Wynajęto dwa autobusy PKS: Sana i Autosana. Część pasażerów uczestniczyła w nabożeństwie, pozostali siedzieli w pojazdach i pili alkohol. W świątyni byli Krystyna, Stanisław oraz Mieczysław. Nic nie wskazywało, że wydarzy się coś złego. W trakcie mszy Sojda nakłonił krewną rodzeństwa, aby weszła do kościoła i przekazała Krystynie wiadomość o rzekomej awanturze w domu rodziców. Dziewczyna początkowo odmówiła, lecz ostatecznie spełniła jego polecenie. Zaniepokojona Krystyna postanowiła natychmiast wrócić z mężem i bratem. Chcieli pojechać autobusem, ale Sojda nie pozwolił im wsiąść. Cała trójka ruszyła więc pieszo w kierunku oddalonego o około cztery kilometry Zrębina. Wkrótce tą samą drogą wyjechały dwa autobusy i fiat 125p prowadzony przez Jerzego Sochę. Za kierownicą Sana siedział Józef Adaś. Krystyna, Stanisław i Mieczysław szli poboczem, nie wiedząc, co przygotowali dla nich mężczyźni jadący z tyłu.

Atak na drodze do Zrębina

Około dwóch kilometrów za Połańcem fiat prowadzony przez Jerzego Sochę uderzył w idącego poboczem Mieczysława. Chłopiec przewrócił się na jezdnię i doznał obrażeń nogi. Krystyna i Stanisław ruszyli mu na pomoc. Wtedy zatrzymały się jadące za samochodem autobusy. Z Sana wysiedli Jan Sojda i Józef Adaś, trzymając ciężkie klucze do odkręcania kół. Zaatakowali Stanisława, zadając mu ciosy w głowę. Krystyna próbowała uciec na pobliskie pole, ale napastnicy pobiegli za nią. W pościgu uczestniczył też Henryk Witek, który oświetlał kobietę latarką. Sojda i Adaś dogonili ją i pobili tymi samymi narzędziami. Ranny Mieczysław nadal leżał na drodze. Socha ponownie wsiadł do fiata i przejechał po dwunastolatku. Chłopiec zginął. Atak widzieli pasażerowie autobusu, wśród których byli sąsiedzi i znajomi ofiar. Stanisław Kulpiński, zięć Sojdy, pilnował drzwi pojazdu i groził każdemu, kto próbowałby wysiąść. Przerażeni ludzie pozostali w środku. Zbrodni dokonano więc nie w ukryciu, lecz na oczach kilkudziesięciu świadków, których zeznania mogły doprowadzić do ujawnienia prawdy.

Wypadek, którego nie było

Po ataku pasażerom kazano przenieść się do drugiego autobusu. Ofiary załadowano do Sana, a następnie przewieziono ponad kilometr w stronę Zrębina. W przenoszeniu pomagał Witek. Sprawcy ułożyli Krystynę, Stanisława i Mieczysława w przydrożnym rowie. Według późniejszych ustaleń Krystyna jeszcze wówczas żyła, choć była nieprzytomna. Adaś wjechał autobusem do rowu i przejechał po leżących tam osobach. Następnie cofnął, ponownie najeżdżając na Krystynę. Pozostawiony w pobliżu pojazd miał wskazywać, że doszło do wypadku drogowego. Sprawcy częściowo rozebrali również kobietę, chcąc skierować podejrzenia na możliwą napaść seksualną. Zadbali zatem nie tylko o zmianę miejsca odnalezienia ofiar, ale też o fałszywe ślady, które mogły utrudnić wyjaśnienie ich śmierci. Jan Sojda musiał jeszcze zapewnić sobie milczenie świadków. W Autosanie zmuszono pasażerów do złożenia przysięgi. Ludzie klękali, całowali krzyż, a następnie nakłuwano im palce agrafką, by zostawili ślady krwi na kartce. Towarzyszyły temu groźby zemsty, gdyby ktokolwiek opowiedział o wydarzeniach na drodze. Religijne symbole i krew miały nadać przyrzeczeniu szczególną wagę. Część uczestników napadu wróciła pod kościół, by wyglądało na to, że cały czas przebywali na pasterce. Po zakończeniu nabożeństwa rozeszła się wiadomość, że jeden z autobusów został skradziony. Kiedy mieszkańcy ruszyli w drogę powrotną, natrafili na pojazd i ciała trzech osób. Milicja otrzymała zgłoszenie sugerujące, że nieznany kierowca doprowadził do tragicznego potrącenia. Presja na świadków nie skończyła się tej nocy.

W kolejnych tygodniach Sojda przekazywał niektórym pieniądze, medaliki i różańce, a także przypominał o konieczności trzymania się wersji o wypadku. Jeden z pasażerów otrzymał 10 tys. ówczesnych złotych, znaczną sumę jak na tamte czasy. Niektórzy zaprzeczali później, że byli obecni na drodze, inni wycofywali wcześniejsze wypowiedzi. W niewielkiej społeczności strach przed zemstą skutecznie utrudniał ujawnienie prawdy.

Śledztwo, proces i wyroki

Zdzisława Kalita nie wierzyła, że śmierć jej dzieci i zięcia była wynikiem wypadku. Rozmawiała z mieszkańcami Zrębina, zbierała informacje i szukała pomocy prawnej. Wspierał ją adwokat Rajmund Aschenbrenner. Tymczasem pierwsze czynności milicji przeprowadzono z poważnymi błędami. Miejsca zdarzenia nie zabezpieczono prawidłowo, a sekcja zwłok nie wykazała wszystkich obrażeń. Autobus, który mógł dostarczyć ważnych dowodów, zezłomowano zaledwie dwa tygodnie po tragedii. Wątpliwości miał również funkcjonariusz Janusz Ragan. Zauważył, że obrażenia głowy Stanisława nie odpowiadają typowym skutkom potrącenia. Do śledczych docierały także informacje od 14-letniego Stanisława Strzępka, kolegi Mieczysława, który oskarżał sprawców o zabójstwo. W lutym 1977 roku aresztowano Józefa Adasia, początkowo pod zarzutem spowodowania śmiertelnego wypadku. Trzy miesiące później zatrzymano Jana Sojdę, któremu najpierw zarzucono utrudnianie śledztwa. Przełom nastąpił 26 maja 1977 roku, kiedy przeprowadzono ekshumację ciał. Ponowne badania wykazały, że obrażenia Krystyny i Stanisława powstały wskutek uderzeń ciężkim, tępym narzędziem. Wyniki podważyły wcześniejszą wersję wydarzeń. Ważne okazały się również wyjaśnienia Henryka Witka, który opisał udział poszczególnych mężczyzn w zbrodni i przyznał, że sam pomagał napastnikom. Później kilkakrotnie zmieniał zeznania, tłumacząc to strachem przed rodzinami sprawców. O zabójstwie opowiedział także Leszek Brzdękiewicz. Niedługo później jego ciało znaleziono w rzece Czarnej. Oficjalnie uznano, że mężczyzna przypadkowo utonął. Nie udowodniono, aby jego śmierć miała związek ze złożonymi zeznaniami. W kolejnych miesiącach zatrzymano również Jerzego Sochę i Stanisława Kulpińskiego.

Mimo postępów śledztwa część mieszkańców nadal odmawiała ujawnienia tego, co wiedziała. Proces rozpoczął się 7 listopada 1978 roku przed Sądem Wojewódzkim w Tarnobrzegu, obradującym w Sandomierzu. Przesłuchano ponad dwustu świadków, z których wielu zmieniało wcześniejsze zeznania lub zasłaniało się niepamięcią. Oskarżeni często odmawiali odpowiedzi, powtarzając: "Nie oświadczam się". Słowa te stały się później tytułem reportażu Wiesława Łuki. Zdzisława Kalita regularnie uczestniczyła w rozprawach, uważnie słuchała świadków i zadawała im pytania. Sąd analizował opinie biegłych, zeznania i wyniki eksperymentu procesowego przeprowadzonego na miejscu zbrodni. 10 listopada 1979 roku ogłoszono wyrok. Jan Sojda, Józef Adaś, Jerzy Socha i Stanisław Kulpiński zostali skazani na karę śmierci. Henryk Witek otrzymał pięć lat pozbawienia wolności. Odpowiedzialność poniosło również osiemnaście osób skazanych za przestępstwa związane z zatajeniem prawdy i składaniem fałszywych zeznań. Obrońcy zaskarżyli wyrok. Sprawa trafiła do Sądu Najwyższego, który zlecił dodatkowe ekspertyzy dotyczące przebiegu zdarzenia i odpowiedzialności poszczególnych oskarżonych.

5 lutego 1982 roku zapadło rozstrzygnięcie: utrzymano kary śmierci wobec Sojdy i Adasia, natomiast ostateczne kary dla Sochy i Kulpińskiego wyniosły odpowiednio 25 i 15 lat więzienia. Sąd uznał, że nie udowodniono umyślności pierwszego potrącenia Mieczysława, ale potwierdził, że Socha później świadomie przejechał po chłopcu, powodując jego śmierć. Rada Państwa nie ułaskawiła Jana Sojdy ani Józefa Adasia. 23 listopada 1982 roku obaj zostali straceni przez powieszenie w Areszcie Śledczym przy ulicy Montelupich w Krakowie. Jerzy Socha opuścił więzienie warunkowo po 14 latach i sześciu miesiącach, natomiast Stanisław Kulpiński spędził za kratami 11 lat i sześć miesięcy. W 1992 roku były obrońca oskarżonych, Zbigniew Dyka, już jako minister sprawiedliwości i prokurator generalny, wniósł rewizję nadzwyczajną. Sąd Najwyższy oddalił ją 17 lutego 1993 roku.

Historia zbrodni połanieckiej stała się tematem reportażu Wiesława Łuki "Nie oświadczam się" oraz filmu "Zmowa" Janusza Petelskiego. Po latach powróciła także na ekrany za sprawą serialu "Wśród nocnej ciszy" w reżyserii Jana Holoubka. Produkcja inspirowana prawdziwymi wydarzeniami i oparta na reportażu Łuki zadebiutowała 13 listopada 2026 roku na platformie HBO Max. Twórcy zmienili nazwiska bohaterów i część okoliczności, zachowując jednak zasadniczy motyw historii, w której milczenie świadków przez długi czas utrudniało ukaranie sprawców.

Kadr z filmu "Zmowa" w reż. Janusza Petelskiego (Studio Filmowe Zodiak, Telewizja Polska)
Kadr z filmu "Zmowa" w reż. Janusza Petelskiego (Studio Filmowe Zodiak, Telewizja Polska) © screen
Kadr z filmu "Zmowa" w reż. Janusza Petelskiego (Studio Filmowe Zodiak, Telewizja Polska)
Kadr z filmu "Zmowa" w reż. Janusza Petelskiego (Studio Filmowe Zodiak, Telewizja Polska) © screen
Wybrane dla Ciebie
Nikt nie czyta, wszyscy wiedzą